De ruimte van Kaapstad  -  Jan Blommaert
 

Er zijn weinig plaatsen in de wereld waar de ruimte historisch zo politiek geladen is als in Zuid-Afrika. Het is algemeen geweten: één van de hoekstenen van Apartheid (synoniem voor ‘gescheiden-heid’) was de organisatie, verdeling en indeling van de publieke en private ruimte van mensen op grond van hun ‘ras’. ‘Blanken’ , ‘kleurlingen’, ‘zwarten’, ‘Indiërs’ enz. woonden in verschillende zones, gescheiden van elkaar door natuurlijke of door de mens gemaakte grenzen, zoals stroken niemandsland, wegen, muren en omheiningen van prikkeldraad. Bijgevolg bepaalde de ruimte waarin men leefde wie men was. Het bepaalde de plaats in de samenleving, de rechten en plichten, de levensweg, de culturele en sociale blik op het leven. De ruimte van Apartheid bepaalde de mensen. Het einde van Apartheid betekende ook het einde van deze strikt ruimtelijke afbakening. Een onmiddellijk visueel effect ervan was de golf van interne migratie van landelijk gebied (de zogenaamde ‘homelands’) naar de stedelijke zones van Johannesburg, Kaapstad of Durban. Hoewel de ruimte officieel ‘gedemocratiseerd’ was, belandden deze migranten vanzelfsprekend in een niet-neutrale ruimte. Ze vonden hun weg naar uit de grond rijzende sloppenwijken rond de steden die vandaag kilometers ver rijken en een enorme zone van armoede en marginalisering rond de steden vormen. Nogmaals: leven in een sloppenwijk, bepaalt mensen: het bepaalt hun armoede, hun ongeschooldheid en hun geringe vooruitzichten op sociale progressie. De VN schatten dat tegen 2050 het gebied rond Kaapstad rond de 15 miljoen inwoners zal tellen. 14 miljoen daarvan zal, naar alle waarschijnlijkheid, leven in volstrekte armoede en nooit kunnen ontsnappen aan de beperking van de marginale ruimte die hun toegewezen werd: een sloppenwijk voor de lage klasse. De ruimte is historisch bepaald in dit land en het zal nog vele jaren het leven van de mensen blijven bepalen. Er is geen neutrale politieke en historische ruimte in Zuid-Afrika en grote urbanistische projecten - zoals momenteel naar aanleiding van het wereldkampioenschap voetbal in 2010 - zullen hierin weinig verandering kunnen brengen. Ze zullen veeleer de spanningen en ongelijkheden in de urbane ruimte accentueren, wat trouwens al volop aan de gang is. Het verbeteren van wegen en publieke faciliteiten in de nabijheid van het sportgebeuren is één ding, het voorzien van wegen, water, elektriciteit (en scholen, ziekenhuizen, werkgelegenheid, enzovoort) naar de miljoenen inwoners van de sloppenwijken is dan weer heel iets anders. Een geglobaliseerd mega-spektakel zoals de wereld voetbalbeker, creëert met andere woorden een extra conflictsfeer over het eigendomsrecht,het legitiem gebruik en het recht op toegang en doorgang van de urbane ruimte. Het creëert een nog grotere politieke gevoeligheid over ruimtelijke ordening, planning en gebruik. In deze licht ontvlambare atmosfeer maakt en neemt Bert Danckaert zijn Kaapstadbeelden. Terwijl deze foto’s een rustige, synchrone en een haast geometrisch georganiseerde omgeving articuleren (een ‘Simple Present’ in Danckaerts eigen woorden), moeten we ons bewust zijn van de politieke en historische lading ervan die gedragen wordt door de synchrone patronen van ruimtelijke ordening. De vormen die Danckaert in zijn beelden gebruikt en accentueert – de geometrie van de alledaagse, haast onopmerkbare ruimte – zijn politieke vormen. Dat is duidelijk vast te stellen als we kijken naar bepaalde details; het metalen traliewerk achter deuren en vensters, het lijnenspel van prikkeldraad tegen muren – het zijn allemaal sporen van ‘verboden toegang’-zones in Kaapstad. Dit zijn allemaal vormen die ons iets vertellen over de benoeming van de ruimte, over gewilde en ongewilde bewoners van de ruimte en in een bredere betekenis over de continuïteit van een sociale en politieke afbakening van de ruimte in een historisch geladen plek zoals Kaapstad. Danckaerts esthetiek, zijn focus op haast abstracte vormen die deze urbane ruimte organiseren, is bijgevolg iconisch voor de ruimte op zich: de ruimte in Kaapstad is een formeel gegeven, iets dat opereert langs de strikte lijnen van afbakening, van insluiten en uitsluiten. Het heden (de ‘present’), is bijgevolg nooit echt simpel. In plaatsen zoals Kaapstad, breidt het ‘nu’ van de ruimte haar geschiedenis uit en bevestigt het haar politieke functie. Dat leidt natuurlijk tot nog meer ontsteltenis en conflict – de afbakening van de ruimte bevat niet langer de heldere bevolkingscategorieën zoals in de tijd van Apartheid maar organiseert een meer diverse populatie die voornamelijk gevormd wordt door de steeds bredere kloof tussen diegenen die ‘hebben’ en diegenen die ‘niet-hebben’. Het punt is hoe dan ook, dat deze langzame socio-culturele evolutie nog steeds terugvalt op de oude, efficiënte instrumenten van ruimtelijke indeling, zodat het haar weg kan vervolgen en het haar concrete materiële vorm kan krijgen. De vormen van urbane ruimtelijke ordening leveren een politiek discours over sociale scheiding in het nieuwe Zuid-Afrika, net zoals dat gebeurde in het oudere Zuid-Afrika. Formalisme is een vies woord. Het verwijst naar puur modernisme, extreem structuralisme en een reducerende Sovjetstijl-esthetiek. Als we het werk van Danckaert in deze context beschouwen als ‘formalistisch’, moeten we in gedachten houden dat dit formalisme documentair is, dat het accuraat de betekenis en de rol van de ruimte beschrijft in die plaats. Kaapstad is op veel manieren formeel ruimtelijk georganiseerd; met klare lijnen, structuren, grenzen en plaatsen van in- en uitgangen. Dit formalisme ligt aan de basis van de ruimte van Kaapstad, het bepaalt de politieke lading van de omgeving en het maakt van deze plaats een zone van overleving. Kaapstad is ongetwijfeld één van de mooiste steden van de wereld waardoor een buitenstaander al snel verleid wordt door zowel idyllische als spectaculaire onderwerpen waardoor de aandacht zou kunnen afgeleid worden van de meer sinistere kanten van de ruimte van Kaapstad. Danckaerts camera brengt juist deze plaatsen naar de oppervlakte en stelt complexe vragen over Kaapstad – vragen die niet aan bod komen in toeristenbrochures en die ontweken worden door de lokale autoriteiten die de pracht en praal van de regio willen commercialiseren. Reflecterend over de ‘Simple Present’ worden we dwingend uitgenodigd na te denken over de vorm van de ruimte en hoe die verwijst naar haar origine, haar geschiedenis en haar politiek gebruik en misbruik.